Ürün Tasarımım Kopyalandı: Ne Yapabilirim? Tescilli ve Tescilsiz Tasarımların Korunması

1. Hangi tasarımlar korunur?

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'na (SMK) göre tasarım, bir ürünün tamamının, bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür. Ürün kavramı geniştir: elle veya endüstriyel yolla üretilen nesnelerin yanında ambalajlar, grafik semboller ve yazı karakterleri de kapsama girer. Bilgisayar programları ise ürün sayılmaz (SMK m. 55/1-2 [1]).

Tescilli olsun olmasın, bir tasarımın korunabilmesi için iki şart aranır (SMK m. 56 [1]):

• Yenilik: Aynı tasarım daha önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmalıdır. Yalnızca küçük ayrıntılarda farklı olan tasarımlar "aynı" kabul edilir.
• Ayırt edicilik: Tasarımın, kanunun ifadesiyle bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş tasarımların bıraktığı izlenimden farklı olmalıdır. Bu değerlendirmede tasarımcının seçenek özgürlüğü de dikkate alınır. Örneğin bir ürün grubunda şekil seçenekleri teknik nedenlerle sınırlıysa, küçük farklar da önem kazanabilir.

Kamuya sunma, tasarımın sergilenmesi, satışa çıkarılması, kullanılması, yayımlanması veya tanıtılması gibi faaliyetleri kapsar. Tasarımın gizlilik şartıyla bir üçüncü kişiye gösterilmesi kamuya sunma sayılmaz (SMK m. 57/1 [1]).

Bazı görünüm özellikleri ise hiç korunmaz: ürünün teknik işlevinin zorunlu kıldığı özellikler, ürünün başka bir ürüne takılabilmesi için belirli biçim ve ölçüde olması gereken kısımlar ve kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımlar bunlardandır (SMK m. 58/4 [1]).

2. Tescilli ve tescilsiz tasarım arasındaki farklar

Tablodaki kurallar SMK m. 55/4, 59, 60, 69 ve 81/1-a [1] hükümlerine dayanır. Tescil başvurusu TÜRKPATENT'in elektronik başvuru sistemi EPATS üzerinden yapılır; sisteme e-Devlet şifresiyle girilebilir (TÜRKPATENT [3]). Kurum başvuruyu incelerken tasarımın yeni olmadığını tespit ederse başvuruyu reddeder; ancak ayırt edicilik şartını kendiliğinden incelemez. Ayırt edicilik ancak tescilin yayımından sonra itiraz edilirse veya hükümsüzlük davasında ele alınır (SMK m. 64/6, 67/2 ve 77 [1]).

3. Kopyalandığını fark ettiğinizde ilk olarak ne yapmalısınız?

Hakkınızın durumunu belirleyin

• Tescilliyse: Koruma süresi dolmuş mu, yenileme yapılmış mı? Yenilenmeyen tescil, sürenin bittiği tarihte sona erer (SMK m. 69/6 [1]). Tescil Bültende yayımlanmadan önce dava açılabilmesi için karşı tarafa başvurunun ve kapsamının bildirilmiş olması gerekir; mahkeme karşı tarafın kötüniyetli olduğuna karar verirse yayımdan önceki fiiller de tecavüz sayılır (SMK m. 81/2). Yayımın ertelenmesi istenmişse, erteleme süresi içinde tecavüz davası açabilmek için sicil kaydındaki ve başvuru dosyasındaki bilgilerin karşı tarafa bildirilmiş olması şarttır (SMK m. 66/5). Yayımı ertelenen tasarım, görselleri Bültende yayımlanana kadar tescilsiz tasarım gibi yalnızca kopyalamaya karşı korunur (SMK m. 59/6).
• Tescilsizse: Tasarımı Türkiye'de ilk kez ne zaman ve nasıl kamuya sundunuz? Üç yıllık süre bu tarihten başlar. Tasarımı ilk kez yurt dışında kamuya sunduysanız, Türkiye'de tescilsiz tasarım koruması doğmaz (SMK m. 55/4).

Delilleri güvence altına alın

Kendi hakkınız için:

• Tarihli tasarım çizimleri, dijital tasarım dosyaları, numune ve üretim kayıtları
• İlk satış faturaları, katalog, fuar katılım belgeleri
• Tasarımı ilk tanıttığınız internet sayfası veya sosyal medya paylaşımları (tarih ve bağlantı görünür şekilde)
• Tasarımı bir çalışanınız veya dışarıdan bir tasarımcı yaptıysa, hakların size ait olduğunu gösteren sözleşme

Kopya ürün için:

• Faturalı olarak satın alınmış kopya ürün
• Satış ilanlarının ve reklamların, internet adresi ve tarihiyle birlikte ekran görüntüleri
• Satıcının unvanı, adresi, varsa vergi numarası

Delillerin kaybolma veya değiştirilme ihtimali varsa, dava açmadan önce mahkemeden delil tespiti istenebilir. Bu yolla örneğin satış yerinde keşif yapılabilir veya bilirkişi incelemesi yaptırılabilir (HMK m. 400 [4]). Hak sahibi ayrıca, zararın belirlenebilmesi için karşı taraftaki belgelerin mahkemeye sunulmasına karar verilmesini de isteyebilir (SMK m. 150/3 [1]).

İhtarname göndermek zorunlu mu?

Hayır. Kanun, dava açmadan önce ihtarname gönderilmesini şart koşmaz. Bununla birlikte ihtarname, karşı tarafa hakkınızı ve kopyalama iddianızı resmî olarak bildirmenizi sağlar. Tescil başvurunuz henüz yayımlanmadıysa, başvurunun karşı tarafa bildirilmesi dava açabilmenin ön şartıdır (SMK m. 81/2). İhtarnamede veya kamuya yapılan açıklamalarda karşı tarafı gerçeğe aykırı ya da gereksiz yere incitici biçimde kötüleyen ifadelerden kaçınılmalıdır; bu tür açıklamalar haksız rekabet sayılabilir (TTK m. 55/1-a-1 [2]).

4. Hukuk yolu: tasarım hakkına tecavüz davası

Tecavüz, hak sahibinin izni olmadan tasarım hakkının ihlal edilmesidir. Koruma kapsamındaki tasarımın uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek, satmak, satışa sunmak, satış için teklif vermek, ticari amaçla kullanmak veya bu amaçla elde bulundurmak, ithal etmek tecavüz sayılır. Lisans yoluyla verilen hakları izinsiz genişletmek ve tasarım hakkını gasp etmek de tecavüzdür (SMK m. 81/1 [1]). Ürün veya ambalaj üzerinde "tescilli tasarım" ibaresinin bulunmaması, bu fiillerin tecavüz olmasını engellemez (m. 81/3).

Hangi durumlarda tecavüz olmayabilir?

• Özel ve ticari olmayan kullanım, deneme amaçlı fiiller ve kaynak gösterilerek yapılan eğitim veya referans amaçlı çoğaltmalar tasarım hakkının kapsamı dışındadır (SMK m. 59/3 [1]).
• Hakkın tükenmesi: Sizin tarafınızdan veya izninizle piyasaya sürülmüş orijinal ürünlerin yeniden satılması kural olarak tecavüz değildir (SMK m. 152/1 [1]).

Mahkemeden neler istenebilir?

Hak sahibi şunları isteyebilir (SMK m. 149 [1]):

• Fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti
• Muhtemel tecavüzün önlenmesi ve devam eden tecavüzün durdurulması
• Tecavüzün sonuçlarının kaldırılması ile maddi ve manevi tazminat
• Kopya ürünlere ve yalnızca bunların üretiminde kullanılan kalıp, makine gibi araçlara el konulması; gerekirse bunların şeklinin değiştirilmesi veya kaçınılmazsa imhası
• Haklı bir sebep veya menfaat varsa, kesinleşen kararın masrafı karşı tarafa ait olmak üzere ilan edilmesi

Dava nerede açılır?

Davalara fikri ve sınai haklar hukuk mahkemeleri bakar; bu mahkemenin kurulmadığı yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Hak sahibi davayı kendi yerleşim yerinde, tecavüz fiilinin gerçekleştiği yerde veya fiilin etkilerinin görüldüğü yerde açabilir (SMK m. 156/1 ve 3 [1]).

Tazminat nasıl hesaplanır?

Tazminat, uğradığınız fiili kaybı ve yoksun kalınan kazancı kapsar. Yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçeceği şu yöntemlerden biriyle hesaplanır (SMK m. 151 [1]):

1. Tecavüz edenin rekabeti olmasaydı elde edebileceğiniz muhtemel gelir
2. Tecavüz edenin elde ettiği net kazanç
3. Tecavüz edenin tasarımı lisansla kullansaydı ödemesi gereken lisans bedeli

İlk iki yöntemden biri seçilmişse ve ürüne olan talepte tasarımın belirleyici olduğu kanaatine varılırsa, mahkeme hakkaniyete uygun bir payın daha eklenmesine karar verir (m. 151/4). Kopya ürünlerin kalitesizliği nedeniyle tasarımınızın itibarı zarar görmüşse ayrıca tazminat istenebilir (m. 150/2).

Dava açmadan önce arabuluculuk gerekir mi?

Sınai mülkiyet mevzuatından doğan davalar, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın ticari dava sayılır (TTK m. 4/1-d [2]). Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davalarında, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m. 5/A [2]). Tespit, durdurma ve el koyma gibi para dışındaki talepler bu şarta tabi değildir.

Zamanaşımı

SMK, tazminat taleplerinde Türk Borçlar Kanunu'nun zamanaşımı hükümlerine yollama yapar (m. 157). Buna göre tazminat istemi, zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiğiniz tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde fiilden itibaren on yıl içinde ileri sürülmelidir (TBK m. 72 [7]).

İhtiyati tedbir: dava sürerken satışın durdurulması

İhtiyati tedbir, dava sonuçlanana kadar hakkınızı korumak için mahkemenin verdiği geçici karardır. Tecavüzün Türkiye'de gerçekleşmekte olduğunu veya bunun için ciddi ve etkin hazırlıklar yapıldığını ispat ederseniz, tecavüz oluşturan fiillerin durdurulmasına ve kopya ürünlere, gümrük ve serbest bölgeler dâhil bulundukları her yerde el konulmasına karar verilmesini isteyebilirsiniz (SMK m. 159 [1]). Dikkat edilmesi gerekenler:

• Talep haksız çıkarsa karşı tarafın uğrayabileceği zarara karşılık kural olarak teminat istenir (HMK m. 392 [4]).
• Tedbir kararı dava açılmadan alınmışsa, kararın uygulanmasını talep ettiğiniz tarihten itibaren iki hafta içinde esas davayı açmanız gerekir; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m. 397 [4]).

5. Tescilsiz tasarımda nelere dikkat edilmeli?

• Süre kısadır: Koruma, tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl sürer ve uzatılamaz (SMK m. 69/2).
• Kopyalamanın ispatı gerekir: Karşı taraf, tasarımınızın daha önce kamuya sunulduğunu makul yollarla bilmesinin mümkün olmadığını ve kendi tasarımını bağımsız olarak yaptığını gösterirse tecavüz kabul edilmez (SMK m. 59/2).
• Tescil için hâlâ süreniz olabilir: Tasarımın sizin tarafınızdan veya izninizle kamuya sunulması, bu tarihten itibaren on iki ay içinde yapılan tescil başvurusunda yenilik ve ayırt ediciliği ortadan kaldırmaz (SMK m. 57/2 [1]). Ancak tescil koruması geriye yürümez; başvuru tarihinin kesinleştiği tarihten itibaren başlar (m. 64/3).
• Başka kanunlar da devreye girebilir: Kopyalama, başkasının ürünleriyle karışıklık yaratacak şekilde yapılmışsa veya başkasına ait piyasaya hazır bir ürün, uygun bir katkı olmadan teknik çoğaltma yöntemleriyle alınmışsa haksız rekabet hükümleri uygulanabilir (TTK m. 55/1-a-4 ve 55/1-c-3, 56 [2]). Haksız rekabet davaları, bu hakların doğumunun öğrenildiği günden itibaren bir yıl ve her hâlde doğumundan itibaren üç yıl içinde açılmalıdır (TTK m. 60). Tasarım, sahibinin özelliğini taşıyan ve estetik değeri olan bir eser niteliğindeyse (ör. moda veya tekstil tasarımı, süsleme sanatı ürünü), Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na göre de korunabilir. Bu koruma tescile bağlı değildir ve SMK korumasıyla birlikte uygulanabilir (FSEK m. 1/B ve 4 [8]; SMK m. 58/3). Bir tasarımın eser sayılıp sayılmadığı her olayda ayrıca değerlendirilir.

6. Kopyalayan kişi tasarımı kendi adına tescil ettirdiyse

• Tescile itiraz: Tescilin Bültende yayımlanmasından itibaren üç ay içinde, ücretini ödeyerek yazılı itiraz edebilirsiniz. İtiraz gerekçeleri arasında tasarımın yeni veya ayırt edici olmaması, başvurunun kötüniyetli olması ve bir fikri mülkiyet hakkının yetkisiz kullanılması da vardır (SMK m. 67/2 [1]).
• Hükümsüzlük davası: İtiraz süresi kaçmışsa, aynı gerekçelerle mahkemeden tescilin hükümsüz sayılmasını, yani hiç doğmamış gibi ortadan kaldırılmasını isteyebilirsiniz. Dava, koruma süresi boyunca ve hakkın sona ermesinden sonraki beş yıl içinde açılabilir (SMK m. 77, 78/3 ve 79 [1]).
• Gasp davası: Tasarım gerçekte sizin tasarımınızsa, tescilin size devredilmesini veya tasarım sahibi olarak tanınmayı isteyebilirsiniz. Bu talep tescilin yayımından itibaren üç yıl içinde ileri sürülmelidir; tescil ettiren kötüniyetliyse bu süre uygulanmaz (SMK m. 71).

Ayrıca sizin hakkınızdan daha sonraki başvuru veya rüçhan tarihli bir tescile sahip olan kişi, önceki tarihli hakkınıza dayanarak açtığınız tecavüz davasında bu tescili savunma olarak ileri süremez (SMK m. 155 [1]).

7. İnternette ve gümrükte kopyalar

• Pazaryerleri: Elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcılar (pazaryerleri), hak sahibinin bilgi ve belgeye dayanan şikâyeti üzerine şikâyete konu ürünü yayından kaldırır ve durumu satıcıya ve hak sahibine bildirir. Satıcı aksini gösteren belgelerle itiraz ederse ürün yeniden yayımlanır. Mahkemeye başvurma hakkınız saklıdır (6563 sayılı Kanun m. 9/3 [9]).
• Gümrük: Hak sahibinin talebi üzerine gümrük idaresi, fikri ve sınai hakları ihlal eden eşyayı alıkoyabilir veya gümrük işlemlerini durdurabilir. Kararın tebliğinden itibaren on iş günü (çabuk bozulan eşyada üç iş günü) içinde mahkemeden ihtiyati tedbir kararı getirilmezse eşya hakkında normal işlem yapılır; haklı bir mazeret varsa on iş gününe kadar ek süre verilebilir (Gümrük Kanunu m. 57 [10]).

8. Ceza yolu var mı?

SMK, marka hakkına tecavüz için ceza öngörür; tasarım hakkına tecavüz için ise bir suç tanımlamaz (SMK m. 30 [1]). Bununla birlikte aynı fiil başka kanunlara göre suç oluşturabilir:

• Tasarım FSEK anlamında bir eserse, izinsiz çoğaltma ve satış FSEK m. 71'deki suçu oluşturabilir (FSEK m. 71 ve 75 [8]).
• Kasten işlenen haksız rekabet fiilleri de suçtur (TTK m. 62 [2]).

Bu suçların soruşturulması şikâyete bağlıdır. Şikâyet, fiili ve failin kim olduğunu öğrendiğiniz günden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (TCK m. 73 [11]).

9. Varsayımsal örnek

Bu örnek tamamen varsayımsaldır. Bir seramik atölyesi, yeni tasarladığı kupayı Mart 2026'da Türkiye'de kendi internet sitesinde tanıtıp satmaya başlar; tasarımı tescil ettirmez. Ekim 2026'da aynı görünümdeki kupaların bir pazaryerinde başka bir firma tarafından satıldığını görür. Tescilsiz tasarım koruması Mart 2029'a kadar sürecektir. Atölye tarihli çizimlerini ve ilk satış faturalarını toplar, kopya üründen faturalı bir adet satın alır ve pazaryerine belgeli şikâyette bulunur. Satıcı itiraz edince mahkemeden ihtiyati tedbir ister; tazminat için ayrıca arabuluculuğa başvurur. On iki aylık süre dolmadığı için tescil başvurusunu da değerlendirir; tescil koruması ancak başvuru tarihinden itibaren başlayacaktır.

10. Sık sorulan sorular

Kopyalayan firma renk veya ölçüde küçük değişiklikler yapmış; yine de tecavüz olur mu?

Olabilir. Kanun, yalnızca küçük ayrıntılarda farklı olan tasarımları aynı kabul eder ve tecavüz için "genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzer" olmayı yeterli görür. Belirleyici olan tek tek ayrıntılar değil, ürünün bıraktığı genel izlenimdir. Bu teknik bir değerlendirme olduğundan mahkeme bilirkişi incelemesi yaptırabilir.

Tasarımımı ilk kez yurt dışındaki bir fuarda sergiledim. Türkiye'de korunur mu?

Tescilsiz tasarım koruması, tasarımın ilk kez Türkiye'de kamuya sunulmasını şart koşar. Bu nedenle bu korumadan yararlanamazsınız. Ancak resmî veya resmî olarak tanınan uluslararası bir sergide teşhir, belirli şartlarla teşhir tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye'de tescil başvurusu için rüçhan hakkı (öncelik hakkı) sağlayabilir (SMK m. 62/5). Kendi kamuya sunmanızdan sonraki on iki aylık süre de ayrıca dikkate alınmalıdır (SMK m. 57/2).

Tasarımı çalışanım veya dışarıdan bir tasarımcı yaptı. Hak kimde?

Aksi kararlaştırılmadıkça, çalışanın işi gereği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak yaptığı tasarımların hak sahibi işverendir. Dışarıdan çalışan tasarımcılarla yapılan işlerde ise hak sahipliği sözleşmeye göre belirlenir (SMK m. 73). Bu nedenle serbest tasarımcılarla yazılı sözleşme yapılması önemlidir.

Kopya ürünü bilmeden satın alıp kullanan kişilere dava açabilir miyim?

Hayır. Hak sahibi, tecavüz eden tarafından piyasaya sürülmüş ürünleri kişisel ihtiyacı ölçüsünde elinde bulunduran veya kullanan kişilere karşı dava açamaz ve şikâyette bulunamaz (SMK m. 153/1). Taleplerin muhatabı üreten, satan, ithal eden veya ticari amaçla kullanan kişilerdir.

Tescil belgem var ama karşı taraf tasarımımın zaten yeni olmadığını söylüyor. Ne olur?

Karşı taraf, tescilinizin hükümsüzlüğünü dava yoluyla isteyebilir. Hükümsüzlük kararı geriye etkilidir; ancak bu karardan önce verilmiş, kesinleşmiş ve uygulanmış tecavüz kararlarını kural olarak etkilemez (SMK m. 77 ve 79). TÜRKPATENT başvuruda ayırt ediciliği kendiliğinden incelemediği için, dava açmadan önce tescilinizin bu açıdan ne kadar güçlü olduğunu değerlendirmek faydalıdır.